(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 13 अनुशासनपर्व


॥ श्रीः ॥
13.12. अध्यायः 012
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणप्रशंसनम्॥ 1 ॥


Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच।

यथैव ते नमस्कार्याः प्रोक्ताः शक्रेण मानद।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्यः स्पृहयसे नृपः॥ 13-12-1(81702)
उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः।
मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत॥ 13-12-2(81703)
भीष्म उवाच। 13-12-3x(6772)
स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम्।
येषां संप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनम्॥ 13-12-3(81704)
येषां बालाश्च वृद्धाश्च पितृपैतामहीं धुरम्।
उद्वहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्॥ 13-12-4(81705)
विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्।
श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाऽक्षरविदां सताम्॥ 13-12-5(81706)
संसत्सु वदतां तात हंसानामिव सङ्घशः।
मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः॥ 13-12-6(81707)
सम्यगुच्चरिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर।
शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः॥ 13-12-7(81708)
ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि सम्मताः।
विज्ञानगुणसम्पन्नास्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्॥ 13-12-8(81709)
सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च।
ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठर।
ये चापि सततं राजंस्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्॥ 13-12-9(81710)
शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितुम्॥ 13-12-10(81711)
शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर।
तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते॥ 13-12-11(81712)
`भद्रं तु जन्म सम्प्राप्य भूयो ब्राह्मणको भवेत्।
बन्धुमध्ये कुले जातः सुदुरापमवाप्नुयात्॥' 13-12-12(81713)
धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्यब्राह्मणकोपि वा।
कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः॥ 13-12-13(81714)
न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन।
त्वत्तश्चापि प्रियतरा ब्राह्मणा एव भारत॥ 13-12-14(81715)
यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्राः कुरूत्तम।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शन्तनुः॥ 13-12-15(81716)
न मे पिता प्रियतरो ब्रह्मणेभ्यस्तथाऽभवत्।
न मे पितुः पिता वाऽपि ये चान्येऽपि सुहृञ्जनाः॥ 13-12-16(81717)
न हि मे वृजिनं किञ्चिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह।
अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु॥ 13-12-17(81718)
कर्मणा मनसा वाऽपि वाचा वाऽपि परंतप।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्॥ 13-12-18(81719)
ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचाऽस्मि तोषितः।
एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम्॥ 13-12-19(81720)
पश्यामि लोकानमलाञ्शुचीन्ब्राह्मणतोषणात्।
तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च॥ 13-12-20(81721)
यथा भर्त्राश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युदिष्ठिर।
स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः॥ 13-12-21(81722)
क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तमः।
पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणो गुरुः॥ 13-12-22(81723)
नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्।
पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्॥ 13-12-23(81724)
`ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्यं राज्यं च सपुरोहितैः।
तद्रक्षणेन स्वर्गोऽस्य तत्कोपान्नरकोऽक्षयः॥' 13-12-24(81725)
पुत्रवच्चैव ते रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते।
अग्निवच्चोपचार्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम्॥ 13-12-25(81726)
ऋजुन्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान्।
आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजान्परिचरेत्सदा॥ 13-12-26(81727)
तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर।
उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा॥ 13-12-27(81728)
व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते।
हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः॥ 13-12-28(81729)
`दूरतो मातृवत्पूज्या विप्रदाराः सुरक्षया।
अकोपनापराधेन भूयो नरकमश्नुते॥ 13-12-29(81730)
भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात्।
कुर्यादुभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्॥ 13-12-30(81731)
दण्डपाणिर्यथा गोष्ठं पालो नित्यं हि रक्षयेत्।
ब्राह्मणेषु स्थितं ब्रह्म क्षत्रियः परिपालयेत्॥ 13-12-31(81732)
पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः।
गृहे चैषामवेक्षेथाः किंस्विदस्तीति जीवनम्॥ ॥ 13-12-32(81733)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्वादशोऽध्यायः॥ 12 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-12-2 यदमुत्रेह च हितं तद्वदेति शेषः॥ 7-12-5 अक्षरं ब्रह्म तद्विदाम्॥ 7-12-6 हंससादृश्यं क्षीरनीरयोरिव सारसारयोर्विवेचनात्॥ 7-12-7 नृपतौ नृपतेः समीपे उच्चरिताः॥ 7-12-8 ये चापि तेषां दातार इति ध. पाठः॥ 7-12-13 ब्राह्मणकः कुत्सितब्राह्मणोपि यद्यहं स्यां तर्हि धन्यः किमुत फुले जातः॥ 7-12-17 यृजिनं सङ्कटम्। फलाशेथियावत्। पूज्यत्वादेव तान्पूजयामि नतु फलायेत्यर्थः॥ 7-12-18 तेन ब्राह्मणारावनेन। न तपामि न व्यथां प्राप्तोमि॥ 7-12-19 ब्रह्मण्यो ब्रह्मजातौ आसक्तः॥ 7-12-27 ब्राह्मणाद्बिभ्येत् नतु तत्र तेजस्तपसी स्वीये प्रकाशयेदित्यर्थः। तेजः क्रोधबलम्। तपो योगबलम्॥ 7-12-28 तयोस्तपस्तेजसोर्ब्रह्मणक्षत्रियस्थयोर्व्यवसायः फलमभिभवरूपं शीघ्रं तीव्रं तथापि तपस्विन एवेतरान् हन्युर्न तेजस्विन इत्यर्थः॥ 7-12-30 ल्यब्लोपे पञ्चमी। अकोपनं ब्राह्मणं प्राप्य यद्भूयः बहुतरं उभयं तपस्तेजआख्यं स्यात् तद्दत्तं खण्डितं भवतीति शेषः। उभयत उभयं चेत् शेषं कुर्याद् दत्तशेषं शेषयेदित्यन्वयः। द्वाभ्यां अन्योन्यस्मिन्प्रयुक्तं तेजआदिद्वयं न निःशेषं नश्यति किन्तु शेषम्। क्षमावता खण्डितस्य तस्यावशिष्टं तु न शेषयेन्न शिष्यते अपितु निःशेषमेव नश्यतीत्यर्थः॥ 30 ॥ 7-12-32 अभावे तद्देयमित्यर्थः॥ 7-12-42 द्वादशोऽध्यायः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.